Tussen 2016 en 2024 is het totale gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw uitgedrukt in kg werkzame stof fors gedaald. Het gebruik van middelen voor schimmel- en bacteriebestrijding nam fors af, terwijl er bij de onkruidbestrijding en loofdoding ook een afname was. De insecten- en mijtenbestrijding nam tot 2020 wat toe, in 2024 is er sprake van een afname. Het gebruik van de overige gewasbeschermingsmiddelen is in 2024 juist toegenomen doordat er meer duurzame stoffen zijn ingezet.
Gebruik van gewasbeschermingsmiddelen afgenomen
Het totale gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw (over 44 gewassen in 2024) is tussen 2012 en 2024 fors gedaald van 5,7 naar 3,9 miljoen kg werkzame stof per jaar. Gemiddeld over alle groepen nam het gebruik dus met 32 procent af. In de schimmelbestrijding nam het gebruik met 41 procent af, in de onkruidbestrijding met 37 procent. Het gebruik van middelen voor insectenbestrijding nam met 19 procent minder af. Het gebruik van andere middelen nam sterk toe van 22 duizend kilo naar 143 duizend kilo.
Bij de onkruidbestrijding en loofdoding is prosulfocarb in 2024 het meest gebruikte middel. Het gebruik van dit middel neemt sinds 2012 toe. Bij de overige middelen valt op dat het gebruik van duurzame middelen zoals kaolin en knoflookextract sterk is toegenomen. Deze stoffen worden in relatief grote volumes toegepast. Toenemend gebruik van duurzame middelen gaat niet gepaard met een toename van de milieubelasting omdat de toxiciteit van dergelijke middelen geringer is.
Gebruik van mancozeb meest afgenomen
In 2020 nam mancozeb met 1,3 miljoen kg ongeveer een kwart van het totale gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in. Deze stof was in 2024 niet meer toegestaan. Dit verklaart een groot deel van de afname in het gebruik van schimmelbestrijdingsmiddelen in 2024 ten opzichte van 2020. Tegelijkertijd was 2024 een nat jaar met meer kans op aardappelziekte. Het gebruik van propamocarb tegen deze ziekte nam in 2024 toe tot 0,5 miljoen kg en was bij schimmelbestrijding in 2024 de meest gebruikte stof.
Forse afname gebruik paraffineolie
Bij de insectenbestrijding heeft paraffineolie ondanks een forse afname van 36 procent tussen 2020 en 2024 met 762 duizend kg werkzame stof het hoogste gebruiksvolume in 2024. Paraffineolie wordt vooral gebruikt om de overdracht van virussen door bladluizen te voorkomen. Het middel heeft een relatief lage milieubelasting. Daarentegen kunnen stoffen die relatief weinig gebruikt worden een hoge milieubelasting hebben. De stof lambda-cyhalothrin komt bijvoorbeeld voor in de top-3 van meest milieubelastende stoffen (PBL, 2019). Het gebruik van deze stof nam van 526 kg in 2020 naar 926 kg in 2024 toe.
Vierjaarlijkse meting
Het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen wordt vierjaarlijks gemeten in 44 land- en tuinbouwgewassen. Het gebruik in grasland wordt niet gemeten. De 44 gewassen vertegenwoordigen 85 procent van het areaal aan land- en tuinbouwgewassen (exclusief grasland).
De hier gepresenteerde cijfers gaan over kg werkzame stoffen. De gebruikte hoeveelheid gewasbeschermingsmiddelen is omgerekend naar kg werkzame stoffen (stoffen in de middelen die daadwerkelijk voor de ziekte- en plaagbestrijding zorgen). Werkzame stoffen worden ingedeeld in zes toepassingsroepen: bestrijding van schimmels en bacteriën (F), bestrijding van onkruid en loofdoding (H), bestrijding van insecten en mijten (I), bestrijding van slakken (M), plantengroeiregulatie en kiemremming (PGR) en een categorie andere gewasbeschermingsmiddelen (ZR). In deze indicator zijn de categorieën bestrijding van slakken, plantengroeiregulatie en kiemremming en andere gewasbeschermingsmiddelen samengevat onder overige gewasbeschermingsmiddelen.
Aandeel duurzame gewasbeschermingsmiddelen nam toe
In 2024 bedroeg het aandeel van zogeheten laagrisicomiddelen in het totale gebruik van gewasbeschermingsmiddelen 1,1 procent. In 2020 bedroeg dit percentage nog 0,4 procent. Laagrisicomiddelen zijn stoffen die na een uitvoerige beoordeling door de EU als zodanig zijn aangewezen en vervolgens opgenomen in de databank van de Europese Chemische Autoriteit (ECHA; zie EU, 2022). Het College voor toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) hanteert een bredere definitie voor “duurzame middelen”. Onder duurzame middelen rekent het Ctgb naast laagrisicostoffen ook levende micro-organismen en niet-chemische stoffen met een niet toxische werking zoals feromonen en plantaardige extracten. Het aandeel “duurzame middelen” in het totale gebruik dat door Ctgb erkend wordt steeg van 1,2 procent in 2020 naar 4,0 procent in 2024.
Gebruik in biologische landbouw niet apart geregistreerd
Verordening 2021/1165 bijlage 1 (EU, 2021) beschrijft de stoffen die zijn toegestaan in de biologische landbouw. Een deel van deze stoffen wordt ook gebruikt in de gangbare landbouw. Niet alle stoffen die zijn toegestaan in de biologische landbouw hebben echter een laag risico voor mens en milieu. Een voorbeeld is de stof spinosad die regelmatig tot normoverschrijdingen in het oppervlaktewater leidt. Omdat het gebruik in de biologische landbouw niet apart is geregistreerd, is het niet mogelijk om het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de biologische landbouw te volgen. Vanaf 2026 zal dit voor een aantal gewassen wel mogelijk zijn. Dan wordt namelijk het gebruik in de biologische en de gangbare landbouw apart gerapporteerd. In 2024 bedroeg het aandeel van het gebruik aan stoffen die zowel in de biologische als in de gangbare landbouw zijn toegestaan 24 procent. Dit is vergelijkbaar met 2020.
Geregistreerde gebruik ongeveer de helft van de afzet
Het totale geregistreerde gebruik lag in 2024 op 48 procent van de gerapporteerd afzet van gewasbeschermingsmiddelen door de industrie. Al jaren schommelt dit percentage rond de 50 procent. Deels komt dit doordat niet voor alle gewassen het gebruik wordt waargenomen in de CBS-enquêtes. Zo is voor de stof glyfosaat het percentage 17 procent. Men gebruikt glyfosaat ook op grasland dat niet in de enquêtes is opgenomen. Voor stoffen die men vooral in de akker- en tuinbouw gebruikt, ligt het percentage hoger.
Milieubelasting door gebruik gewasbeschermingsmiddelen
Het gewasbeschermingsmiddelenbeleid richt zich op het verminderen van de milieubelasting door gewasbeschermingsmiddelen. De milieubelasting kan afnemen door minder van eenzelfde stof te gebruiken, bijvoorbeeld door precisietoepassingen. Ook kan de milieubelasting afnemen door emissiereducerende maatregelen zoals driftreductie. Ten slotte kan de milieubelasting afnemen door schadelijke middelen te vervangen door middelen met een geringere toxiciteit. Dit kunnen chemische middelen zijn, maar ook microbiologische middelen of plantenextracten.
Het overstappen naar middelen met een lager risicoprofiel kan leiden tot een toename van het gebruik in kilogrammen. Dit omdat dergelijke middelen soms vaker en/of met een hogere dosering moeten worden toegepast. Om te kunnen bepalen of de milieubelasting afneemt, moet rekening worden gehouden met de toxiciteit van het middel en de wijze waarop het middel wordt toegepast. De CLO-indicator Gebruik gewasbeschermingsmiddelen in de land- en tuinbouw per werkzame stof laat de ontwikkeling van het gebruik in kilogrammen zien. De CLO-indicator Risico voor het waterleven door gewasbeschermingsmiddelen laat de ontwikkeling van de milieubelasting zien.
Andere CLO-indicatoren over gewasbescherming
Op het Compendium worden verschillende indicatoren bijgehouden over gewasbescherming:
- Afzet van gewasbeschermingsmiddelen
- Gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw per gewas
- Oppervlakte met gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
- Biologische bestrijding van plagen in de glastuinbouw
- Gewasbeschermingsmiddelen in oppervlaktewater
- Risico voor het waterleven door gewasbeschermingsmiddelen
Bron: CLO
