In december 2025 heeft Ierland goedkeuring gekregen van de Europese Commissie om de al geldende derogatie met nog eens drie jaar voort te zetten. In Nederland zijn we de derogatie na veel getouwtrek nu helemaal kwijt. Wat deed Ierland anders dan Nederland om de EU op de knieën te krijgen? En wat zijn de consequenties voor Ierse veehouders? Is het wel zo’n feest?
Na maanden van overleg tussen de Ierse autoriteiten en EU-instellingen verlengde de Europese Commissie afgelopen december de derogatie voor Ierland tot 2028. Ierland maakt al meer dan tien jaar gebruik van deze uitzondering ter ondersteuning van het overwegend grasgebaseerde melk- en rundvleesproductiemodel. De derogatie staat bepaalde Ierse bedrijven toe om de standaard stikstofnorm van 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest per hectare uit de Europese Nitraatrichtlijn te overschrijden. Ierland is nu het enige land in de EU dat gebruik maakt van derogatie.
Toch waren er in de aanloop naar verlenging binnen de EU groeiende zorgen over de waterkwaliteit in Ierland. Cijfers tonen aan dat er steeds minder rivieren en meren zijn waarvan de ecologische toestand als ‘goed’ wordt bestempeld. Er zitten daarom de nodige mitsen en maren aan de Ierse derogatieverlenging.
Maatregelen op bedrijfsniveau
Lang niet overal 250 kilogram
Hoewel vaak wordt gedacht dat in Ierland een derogatie van 250 kilo stikstof uit dierlijke mest per hectare geldt, is dat sinds 2024 niet meer overal zo. Voor het merendeel van de landbouwgrond is de norm verlaagd naar 220 kilo per hectare. Alleen gronden in stroomgebieden met een goede waterkwaliteit kunnen in aanmerking komen voor een hogere gift, en dan nog uitsluitend onder strikte voorwaarden.
Norm per perceel
Ook belangrijk te weten is dat de totale bedrijfsnorm perceelsgewijs wordt berekend. Bedrijven kunnen dus percelen hebben waarop verschillende bemestingsplafonds van toepassing zijn.
Uitgebreid nalevingsregime
De derogatie is alleen beschikbaar voor bedrijven met een hoog aandeel grasland. Daar staan stevige voorwaarden tegenover, zoals een verplicht nutriëntenbeheerplan, bodemanalyse, uitgebreide registratie en strengere eisen voor mestopslag.
Extra waarborgen voor de waterkwaliteit
De verlenging gaat gepaard met extra waarborgen om de waterkwaliteit te verbeteren. Denk aan bredere bufferzones langs waterlopen, strengere regels voor toediening van meststoffen en aanvullende beperkingen in stroomgebieden waar de stikstofuitstoot hoog blijft.
Er mag geen verslechtering optreden
De Commissie heeft aangegeven dat voortzetting van de derogatie afhankelijk is van meetbare milieuprogressie in de periode 2026-2028. Slechte waterkwaliteitsresultaten of tekortkomingen in de uitvoering kunnen gevolgen hebben voor de mogelijkheid van Ierland om in de toekomst opnieuw een derogatie aan te vragen.
Voor de derogatie 2026‑2028 is Ierland verplicht een zogenaamde passende beoordeling uit te voeren op basis van de Habitatrichtlijn. Deze moet aantonen dat het nitraatbeleid Natura 2000‑gebieden niet schaadt, zowel afzonderlijk als in combinatie met andere plannen. De beoordeling moet binnen de looptijd van de derogatie zijn afgerond; kan dit niet, of blijven negatieve effecten onduidelijk, dan kunnen extra beperkingen of aanpassingen nodig zijn.
De Ierse minister van Landbouw, Martin Heydon, heeft aangegeven dat het uitvoeren van passende beoordelingen in alle Ierse stroomgebieden een enorme opgave is die aanzienlijke investeringen in tijd en middelen vergt.
Rechtszaak als zwaard van Damocles
Ierse landbouworganisaties zijn overwegend blij met de verlenging van de derogatie. Milieuorganisaties daarentegen hebben kritiek. Milieuorganisatie An Taisce noemde het besluit ondermijnend voor inspanningen om de waterkwaliteit te herstellen. Momenteel heeft An Taisce een rechtszaak lopen bij het Hof van Justitie van de Europese Unie. Een uitspraak in het voordeel van An Taisce hierin kan Ierland verplichten delen van het nitraatregime te herzien en milieubeoordelingen te versterken.
Wat doet Ierland anders dan Nederland?
Ierland kreeg de verlenging van de nitraatderogatie omdat het land duidelijke regels en controles heeft om de milieueffecten van stikstofgebruik te beperken. Zo geldt in kwetsbare stroomgebieden een lager stikstofplafond en wordt de norm per perceel berekend, terwijl hogere plafonds alleen onder strikte voorwaarden zijn toegestaan. Bovendien voert Ierland een verplichte passende beoordeling uit om te laten zien dat Natura 2000‑gebieden geen schade ondervinden. Extra maatregelen zoals bufferzones langs waterlopen, strengere bemestingsregels en mestopslagverplichtingen zorgen voor strikte naleving en monitoring. Naleving van bredere Europese milieuwetgeving speelde een prominente rol in de beoordeling door de Commissie.
Nederlandse veehouders hebben de afgelopen jaren ook te maken gekregen met maatregelen zoals bufferzones. Maar kan niet in dezelfde mate bewijzen dat deze effectief en juridisch robuust zijn. Hierdoor vertrouwt de EU er nog niet op dat derogatie in Nederland geen negatieve effecten op natuur en water veroorzaakt.
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: Pixabay
