Fosfaatrechten kopen vraagt een forse investering, leasen biedt alleen ruimte voor dit jaar. Melkveehouders met een tekort staan daardoor voor een dure keuze. Minder dieren houden of de melkproductie afremmen kan de benodigde hoeveelheid rechten verlagen, maar laat in het jaar is de speelruimte beperkt.
Voor 500 kilogram volledig benutbare fosfaatrechten bedraagt de aankoopprijs bij 345 euro per kilogram 172.500 euro. Reguliere lease tegen 118 euro per kilogram kost 59.000 euro voor één jaar. Beide bedragen zijn exclusief btw en bijkomende kosten. De rekenvoorbeelden zijn gebaseerd op een koopnotering van Fosfaatrecht.nu en aangeboden leaseprijzen op Quotum.nu. De uiteindelijke transactieprijs kan daarvan afwijken.
Ook de NVWA ziet de financiële klem. De toezichthouder waarschuwde op 23 oktober dat ongeveer een kwart van de melkveebedrijven volgens beschikbare RVO-gegevens vermoedelijk onvoldoende rechten heeft voor de verwachte fosfaatproductie in 2026. Tegelijk spreekt de NVWA zorgen uit over de mogelijkheid om tekorten met aankoop of lease aan te vullen, gezien de hoge leaseprijzen.
Waarom zijn de rechten zo duur?
Meerdere ontwikkelingen maken samen de rechten duur. De hogere afroming en de beëindigingsregeling Lbv hebben het aanbod verkleind. Daartegenover staat een hoge melkproductie op veel bedrijven. Daardoor komen melkveehouders in een hogere productieklasse terecht en hebben zij meer fosfaatrechten nodig, ook zonder uitbreiding van de veestapel.
Adviseurs van Agrifirm Exlan wijzen op de aangekondigde koppeling van ammoniak- en broeikasgasemissies aan fosfaatrechten. Volgens hun analyse versterkt die de verwachting dat het rechtenstelsel langer blijft bestaan.
Afroming speelt ook bij reguliere lease een rol. Volgens RVO wordt bij een heen- en teruglease binnen hetzelfde kalenderjaar doorgaans 30 procent afgeroomd op de heenoverdracht. Dat deel verdwijnt definitief; alleen het resterende deel gaat terug naar de eigenaar. Voor maximaal 100 kilogram die een bedrijf per kalenderjaar afromingsvrij kan ontvangen, geldt deze afroming niet.
Koeien afvoeren heeft laat in het jaar beperkt effect
Minder melkvee houden is een van de mogelijkheden die de NVWA noemt om de fosfaatproductie en beschikbare rechten in balans te brengen. Maar een koe die in november vertrekt, heeft het grootste deel van het jaar al meegeteld in de gemiddelde veebezetting.
Een vereenvoudigd rekenvoorbeeld laat dat zien. Bij een aangenomen forfait van 40 kilogram fosfaat per koe per jaar verlaagt zestig dagen minder aanwezigheid de berekende fosfaatproductie met ongeveer 6,6 kilogram. Tien koeien zestig dagen minder houden levert onder die aanname ongeveer 66 kilogram ruimte op. Een tekort van honderden kilogrammen is daarmee niet opgelost.
Dit voorbeeld veronderstelt dat het forfait gelijk blijft. Afvoer kan echter ook de gemiddelde melkproductie per koe beïnvloeden. Die wordt berekend door de totale jaarproductie te delen door het gemiddelde aantal melkkoeien. Verandert daarmee de productieklasse, dan verandert ook de fosfaatnorm. De rekensom is dus niet altijd eenvoudig te maken.
Minder melken bespaart niet altijd rechten
Ook eerder droogzetten of minder krachtvoer geven leidt niet automatisch tot minder benodigde fosfaatrechten. Een droogstaande melkkoe blijft volgens RVO meetellen bij de melk- en kalfkoeien. Het mogelijke effect zit dan in een lagere gemiddelde jaarproductie en daarmee eventueel een lagere fosfaatnorm.
Die norm stijgt in stappen. Volgens de tabel van RVO geldt bij een gemiddelde jaarproductie van 7.125 tot en met 7.374 kilogram melk een fosfaatforfait van 38,4 kilogram per koe. In de volgende klasse is dat 39,1 kilogram.
Een bedrijf met gemiddeld honderd melkkoeien dat van de hogere naar de lagere klasse gaat, heeft daardoor 70 kilogram minder rechten nodig. Maar een daling van bijvoorbeeld 7.500 naar 7.400 kilogram melk per koe levert bij gelijkblijvende veebezetting geen rechtenbesparing op: beide productieniveaus vallen binnen dezelfde klasse.
De afstand tot de klassegrens bepaalt dus hoeveel melkproductie moet worden ingeleverd om rechten vrij te spelen. Daarbij gaat het om het gemiddelde over het hele kalenderjaar. De productie van de laatste maanden is daar slechts een deel van.
Dure lease kan toch minder kosten
Productie beperken heeft ook een prijs. Tegenover minder melkgeld staan besparingen op voer en andere variabele kosten. Het verschil is het saldo dat de ondernemer misloopt.
Een rekenvoorbeeld: een bedrijf komt 70 kilogram rechten tekort en heeft geen afromingsvrije leaseruimte meer. Reguliere lease tegen 118 euro per kilogram kost 8.260 euro. Als voldoende productie inleveren 7.000 euro aan saldo kost, is dat goedkoper. Gaat daarmee 9.000 euro aan saldo verloren, dan kost leasen minder. Deze bedragen zijn fictief en laten alleen zien hoe de vergelijking werkt. Voorwaarde is dat de productieverlaging daadwerkelijk 70 kilogram minder rechten nodig maakt.
Afromingsvrije lease verandert die verhouding sterk. Bij een voorbeeldprijs van 11 euro kost 70 kilogram 770 euro, exclusief BTW en bijkomende kosten. Volgens RVO kan een bedrijf per kalenderjaar maximaal 100 kilogram afromingsvrij ontvangen. Bij grotere tekorten of al gebruikte vrijstellingsruimte biedt deze mogelijkheid dus slechts gedeeltelijk of geen uitkomst.
Aankoop werkt ook na dit jaar door
Bij aankoop blijven de rechten ook voor volgende jaren beschikbaar. Dat maakt de volledige aankoopprijs niet rechtstreeks vergelijkbaar met één jaar lease. Wel legt een aankoop veel geld vast. Bij financiering komen daar rente en aflossing bij en bij inzet van eigen geld is dat bedrag niet meer beschikbaar voor andere bedrijfsuitgaven. De rechten kunnen later worden verkocht, maar de toekomstige opbrengst staat niet vast.
Daarmee verschillen een eenmalig tekort en een structurele behoefte aan rechten wezenlijk van elkaar. Een aankoop kan het tekort voor dit jaar oplossen, terwijl de financiële gevolgen nog jaren doorwerken.
Voor dit jaar resteert bovendien weinig tijd. Minder dieren houden verlaagt de fosfaatproductie van eerdere maanden niet. Minder melken kan via een lagere productieklasse nog wel doorwerken in de jaarberekening, maar alleen als die klassegrens daadwerkelijk wordt gepasseerd. Daardoor kan een melkveehouder alsnog dure rechten nodig hebben, ook als hij volgend jaar met minder dieren verdergaat. Het blijft een lastige spagaat.
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: beeldarchief Prosu BV
