In 2019 zijn er op Agro-innovatiecentrum De Marke twee proefvelden aangelegd om het effect van het toevoegen van klei aan de zandbodem te onderzoeken. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van Provincie Gelderland met als doel om de positieve eigenschappen van klei en zand te combineren.
Zand warmt in het voorjaar snel op en is gemakkelijk te bewerken waardoor er vroeg in het voorjaar gezaaid kan worden met een snelle start van de gewasgroei als gevolg. Het nadeel van zand is dat het minder goed vocht en mineralen kan vasthouden dan klei. Klei vermindert daarnaast de afbraak van organische stof en brengt hierdoor meer stabiele organische stof in de bodem.
Proefopzet
In 2019 is een proefveld aangelegd op twee percelen. Op perceel 1 zijn begin 2019 twee kleisoorten in een laag van 5 cm op het maisland aangebracht en vervolgens gedurende de groeiseizoenen met frezen, spitten en ploegen door het zand gemengd. Op perceel 2 is in de winter van 2018/2019, 2019/2020 en 2020/2021 met een meststrooier een dun laagje klei van 1,7 cm over het grasland gestrooid. De proefvelden kregen drie behandelingen (zand, 5 cm lichte klei en 5 cm zware klei) en vier herhalingen. De afgelopen zeven jaar zijn op beide percelen de snijmaïs opbrengsten gemeten. De percelen zitten in een gewasrotatie met drie jaar gras en drie jaar mais.
Verdelen van de klei
De klei kan op verschillende manieren verdeeld worden over een perceel. Bijvoorbeeld door middel van een robuuste strooier met verticale walsen of aan bulten kiepen en verdelen met de kraan. Verder kan klei gemengd worden met stalmest, wat als voordeel heeft dat de klei ruller wordt en hierdoor eenvoudiger te verdelen is. De kosten voor rijplaten, kraan en verdelen is € 6,- á € 7,- per aangevoerde kuub. De klei wordt door de grondverzetaannemer op de kopakker gebracht. Die kosten zijn tot op heden gesubsidieerd en niet voor de grondgebruiker.
Mengen van klei door de bodem
De beste menging van klei en zand wordt verkregen door de klei een winter boven op het perceel te laten “verweren” en in het voorjaar een bodembewerking uit te voeren voor de volgteelt. Een alternatief is het verkleinen van de klei door bijvoorbeeld met een rotorkopeg of overtopfrees en daarna het perceel te spitten of ploegen. Uit waarnemingen in 2022 bij het tweede perceel bleek dat door de bodemwerking en het bodemleven er kleideeltjes in de bodemlaag tot 10 cm terecht waren gekomen. Dit zonder een voorafgaande bodembewerking. Op dit perceel is de klei boven op de graszode gelegd. Bij de omzetting van gras naar mais in 2022 is het proefveld gefreesd en geploegd.
Bodemanalyses
De toevoeging van 5 cm zware klei resulteert in een stijging van het lutumaandeel van 2% in bodemlaag 0-20 cm. Bij toevoeging van 5 cm lichte klei is er nauwelijks sprake van een stijging in het lutumaandeel. Dit komt doordat lichte klei 38% minder lutum bevatte dan de zware kleivariant. Bij behandeling met 5 cm lichte klei stijgt voornamelijk het aandeel zilt.
Het organische stofniveau is bij behandeling met 5 cm zware klei 0,3% hoger dan bij de behandelingen met zand en 5 cm lichte klei. Het is bekend dat klei de afbraak van organische stof remt en zorgt voor meer stabiele organische stof waardoor een hoger organisch stofgehalte te realiseren is. Het verschil in C-organisch tussen zand en 5 cm zware klei is 0,21%. Dit komt overeen met 6.300 kg C en 23 ton CO2 per hectare.
Bodemvocht
Op de proefvelden is in het groeiseizoen elke twee weken door het nemen en drogen van bodemmonsters de hoeveelheid bodemvocht in de laag 0-20 cm bepaald. Het toevoegen van 5 cm zware kei resulteert in een bodemvochtstijging van gemiddeld 2,0% over de afgelopen zeven jaar. In de analyse van perceel 1 is te zien dat het bodemvochtpercentage circa 2% hoger is bij 5 cm zware klei ten opzichte van zand en 5 cm lichte klei. Het perceel is drie keer beregend met elke keer een gift van 30 mm.
Opbrengsten
De toevoeging van 5 cm zware klei verhoogt de kilogram droge stof opbrengst gemiddeld met 10% tussen 2019 en 2025. De zetmeelopbrengst was gemiddeld 19% hoger tussen 2022 en 2025. De stikstofonttrekking was eveneens hoger bij de behandeling 5 cm zware klei. Echter was er geen duidelijk verschil in de hoeveelheid minerale stikstof na de oogst in bodemlaag 0-90 cm. Het patroon tussen de jaren is te wisselend om hier conclusies aan te verbinden.
Kleidepot
Provincie Gelderland is aanjager van het hergebruik van klei. In 2026 wordt een markplaats voor vraag en aanbod hiervoor ingericht en moeten grondverzetprojecten en boeren elkaar makkelijker zelf kunnen vinden.
Bron: WUR
