Grond is schaars, duur en vaak net niet daar beschikbaar waar je die als agrarisch ondernemer het hardst nodig hebt. Tegelijkertijd vragen andere bestemmingen zoals natuurontwikkeling, waterberging, woningbouw en infrastructuur steeds vaker om ruimte in hetzelfde buitengebied. Voor boeren voelt dat regelmatig als druk van buitenaf. Toch laat grondruil zien dat er ook kansen liggen wanneer partijen bereid zijn om grondposities slimmer te herschikken.
Als geen ander heeft de Nederlandse landbouw de inrichting van het naoorlogse platteland bepaald. Tijdens de wederopbouwperiode stond modernisering van de sector centraal, met als voornaamste inzet de productie van zoveel mogelijk goed en goedkoop voedsel. Daarvoor moest het landschap drastisch op de schop. Met behulp van ruilverkaveling werden verspreid liggende kavels samengevoegd, nieuwe waterwegen aangelegd, boerderijen verplaatst en de perceelgrootte en vorm aangepast aan de eisen van moderne mechanisatie.
In korte tijd onderging het boerenland een ongekende metamorfose. Vandaag staat het platteland opnieuw aan de vooravond van een grote verbouwing. Directe aanleiding is de ‘stikstofcrisis’. Een nieuwe verhouding tussen agrarische economie enerzijds en anderzijds bijvoorbeeld natuur lijkt in gang gezet te gaan worden. Ook klimaatverandering is een factor waar rekening mee gehouden zal moeten worden. Daarnaast is grond zeer gewild bij gemeenten en ontwikkelaars die woningen willen bouwen of wind- en zonneparken willen realiseren. Hierbij kan kavelruil een rol spelen.
Voorbeeld van kavelruil
Een voorbeeld van een kavelruil heeft recent gespeeld in het zuiden van het land, maar komt op veel meer plaatsen voor. Het betreft een melkveebedrijf met gronden op twee plekken in de provincie. Enerzijds de boerderij met de huiskavel en anderzijds verschillende percelen op afstand. Een groot deel van die gronden op afstand viel bovendien binnen het Natuurnetwerk. Door verkoop, beëindiging van pacht en aankoop van grond dichter bij huis ontstond een ruil van ruim vijftig hectare. Het melkveebedrijf kreeg meer samenhang rond de hoofdlocatie, terwijl elders ruimte vrijkwam voor natuurontwikkeling.
Voor agrariërs is dat de interessante les: grondruil gaat niet alleen over natuur. Het kan ook gaan over minder reistijd, betere verkaveling, lagere bewerkingskosten en meer overzicht in de bedrijfsvoering. In een tijd waarin marges onder druk staan, kan de ligging van grond bijna net zo bepalend zijn als de hoeveelheid hectares. Op deze manier snijdt het mes aan twee kanten en is gedwongen verplaatsing van agrarische bedrijven in de buurt van natuurgebieden niet nodig.
Belang neemt toe
De urgentie van kavelruil neemt toe. De gemiddelde agrarische grondprijs in Nederland lag in 2025 op 95.400 euro per hectare. Dat is bijna twaalf procent meer dan een jaar eerder… Tegelijk wisselt jaarlijks minder dan twee procent van de landbouwgrond van eigenaar. Wie wil uitbreiden, extensiveren of grond dichter bij huis wil krijgen, merkt dus hoe krap de markt is. Juist daarom wordt vrijwillige kavelruil weer belangrijker. Waar aankoop vaak lastig of te duur is, kan ruilen beweging brengen. De ene partij levert grond in op een plek waar natuur- of waterdoelen spelen, terwijl een agrariër elders grond krijgt die beter past bij de bedrijfsvoering. Ook provincies en gebiedspartijen zetten vaker ruilgrond in om vastgelopen puzzels los te trekken. Daarbij speelt actueel beleid mee. Veel provincies hebben het Natuurnetwerk opnieuw vastgelegd en stellen extra middelen beschikbaar voor onder meer pachtafkoop en natuurontwikkeling. Voor agrariërs kan dat relevant zijn wanneer grond in of nabij zo’n gebied ligt. Niet als verplichting om zomaar mee te bewegen, maar als aanleiding om tijdig te onderzoeken welke positie het bedrijf sterker maakt.
Maatwerk per situatie
Belangrijk is wel dat kavelruil maatwerk blijft. Fiscale voordelen, zoals vrijstelling van overdrachtsbelasting, zijn sinds 2025 aangescherpt en gelden niet automatisch voor iedere situatie. Juridisch, fiscaal en bedrijfseconomisch advies is daarom onmisbaar. De beste vraag voor ondernemers is misschien niet: moet ik grond inleveren? Maar: kan mijn grondpositie slimmer? Wie nu inzicht heeft in de strategische waarde van zijn percelen, staat sterker aan tafel. Want grond blijft de basis onder het bedrijf, maar de plek van die grond bepaalt steeds vaker hoeveel toekomst erin zit.
Paul (rechts) en Joost Bakker zijn eigenaren van LandEigenaar.nl, het platform dat de agrarische grondmarkt inzichtelijk maakt. In hun bijdragen duiden zij ontwikkelingen op het gebied van de grondmarkt, pacht en regelgeving.
Tekst: Paul en Joost Bakker
Beeld: beeldarchief Prosu BV en Landeigenaar.nl
