Een hoge melkproductie begint volgens stalinrichter Cor Oostra bij een koe die comfortabel kan liggen, rustig kan vreten en haar warmte kwijt kan. Hij ziet dat in veel stallen op dat punt veel winst blijft liggen. “Een rantsoen kun je zo goed maken als je wilt, maar als de koe niet voldoende tijd en comfort heeft om het om te zetten in melk, heb je er nog niets aan.”
Cor Oostra heeft doorgaans aan een korte blik in de stal voldoende om te zien of de inrichting klopt. Wanneer hij ziet dat veel koeien blijven staan, weet hij meestal genoeg. Het is een teken dat koeien worden belemmerd bij het gaan liggen en weer opstaan. “Kom je dan dichter bij de koeien, dan zie je vaak bultjes op de rug of beschadigingen aan de heupen. Ik heb röntgenfoto’s gezien van beschadigde ruggen. Dan besef je hoeveel invloed een verkeerde boxafstelling heeft.”
Vrij zicht en voldoende ruimte
De stalinrichter uit het Overijsselse IJhorst krijgt van melkveehouders vaak te horen dat ze druk zijn. “Als ik dan doorvraag waarmee, dan blijkt het dat ze vooral brandjes aan het blussen zijn. Vaak zit hem de oorzaak erin dat een koe net niet krijgt wat ze nodig is. Stalinrichting heeft hier een grote invloed op. Met een koe die vastzit in de box kun je een bijvoorbeeld een boel werk hebben. Kijk daarom wat de koe nodig heeft en richt van daaruit de stal in.”
Op veel bedrijven is de laatste jaren de rechte schoftboom vervangen door een gekartelde schoftboom. “Dat is op zich positief. De koe krijgt iets meer ruimte om in te stappen en op te staan, maar ideaal is het nog steeds niet. De koe blijft tegen de kopboom aankijken en zal nog steeds voorzichtig zijn met gaan staan en liggen.”
Een melkveehouder biedt volgens Oostra optimaal koecomfort in boxen zonder traditionele schoft- en kopboom. Hij adviseert vaak de BK-box met houten afscheidingen en met een schoftketting in plaats van een schoftboom en RFM-box. Een kopboom zit er niet op. De ketting en de knieboom vertellen de koe hoe ver ze naar voren kan. Het zicht blijft vrij en de koe kan rechtop staan. “Dat sluit aan bij natuurlijk gedrag.”
De houten afscheidingen voelen voor een koe minder koud en star aan dan metaal. Als een koe ertegenaan komt, wordt de druk over een groter oppervlak verdeeld. “In een goede box durft een koe als het ware neer te ploffen. Daarna blijft ze ook liggen”, is de ervaring van Oostra.
De laatste tachtig centimeter
Inkuilmanagement, sleufsilo’s, voermengwagen en krachtvoergift zijn belangrijk, maar leveren niet vanzelf een hoge productie op. Een uitgebalanceerd rantsoen is pas waardevol als de koe voldoende rust krijgt om het te benutten.
“Waar moet de koe dat voer verwerken? Wanneer ze niet comfortabel kan liggen, komt die productie er ook niet”, zegt Oostra.
Vooral het achterste deel van de ligbox is cruciaal. “De laatste tachtig centimeter is misschien wel de belangrijkste plek in de stal. Daar ligt het uier. Daar moet voortdurend veel bloed doorheen om melk te produceren. Op die plek verdien je uiteindelijk je geld. Dat deel van de stal moet optimaal voor elkaar zijn. Qua comfort en qua hygiëne.” Diepstrooiselboxen bieden volgens Oostra het meeste comfort, maar ook met goede matrassen is een hoge productie mogelijk. “Het gaat erom dat het hele systeem klopt.”
Diepstrooisel vraagt discipline
Steeds meer veehouders stappen over van matrassen naar diepstrooisel. Dat kost meer strooisel, maar kan volgens Oostra gezondheidskosten besparen. Koeien liggen comfortabeler en lopen minder snel beschadigingen op. “Het systeem vraagt wel consequent onderhoud en voldoende ruimte, want je wilt wel machinaal kunnen instrooien. Een diepstrooiselbox werkt alleen goed als je hem regelmatig vult en schoonmaakt. Kun je niet gemakkelijk met een machine bij de boxen komen, dan wordt het in de praktijk lastig.”
Stalinrichter Cor Oostra
Diepstrooiselboxen in combinatie met robotmelken vragen volgens de stalinrichter ook om nauwkeurige schoonmaakdiscipline. “Melk je met een melkstal, dan heb je twee keer per dag alle ruimte om de boxen schoon te maken. Bij robotmelken zul je er meerdere keren per dag doorheen moeten, anders pak je niet elke box vaak genoeg mee.”
Waar diepstrooisel niet haalbaar is, kan een goede matras een alternatief zijn. Oostra is op dit punt geen voorstander van matrassen met een volledig rubberen toplaag. “Rubber neemt geen vocht en nauwelijks warmte op. Vooral in de zomer kan de koe haar lichaamswarmte dan slecht kwijt. Dan blijft ze minder lang liggen, gaat ze meer staan en neemt het risico op klauwproblemen toe.” Hij kiest liever voor een zachte, duurzame toplaag van polypropyleen met meer grip.
Breedte boven aantallen
Bij verbouwingen ziet Oostra nog geregeld dat veehouders er toch naar neigen om één extra ligplaats te winnen door niet voor een optimale boxbreedte te kiezen. “Smallere boxen lijkt misschien efficiënt, maar pakt vaak verkeerd uit. In een te smalle box kan een koe niet vrij gaan liggen en opstaan. Je wint één plek op papier, maar levert comfort en liguren in.”
Rust en reinheid rond de robot
Naast fysiek comfort is rust essentieel. Geluid van ventilatoren, machines en bezoekers kan het natuurlijke ritme verstoren. Oostra merkt dat op veel robotbedrijven juist in de nacht van zondag op maandag de meeste melk wordt gemolken. Zijn verklaring: op zondag is het vaak veel rustiger in de stal. Hygiëne van en rond de robot is op veel bedrijven volgens hem ook een punt van aandacht. “Ik kom wel eens op bedrijven waar het gewoon stinkt naar melkresten. Dat is niet goed.”
Grip, licht en lucht
Ook vloer, verlichting en ventilatie beïnvloeden het gedrag. Oostra geeft de voorkeur aan vloeren waarop mest en urine snel kunnen worden afgevoerd. “Een veerkrachtige rubberen toplaag geeft grip. Koeien bewegen gemakkelijker en tonen zich duidelijker tochtig.”
Op het gebied van verlichting heeft hij ook nog wel een tip. Boven de ligboxen hangen vaak voldoende lampen, terwijl het aan het voerhek donker blijft. “Dan staan koeien tijdens het vreten in hun eigen schaduw. Dat stimuleert de voeropname zeker niet. Zorg voor een gelijkmatige lichtverdeling, zonder donkere hoeken en grote contrasten.” Als algemene regel voor stalverlichting geldt minimaal 200 lux met zestien uur licht en acht uur donker.
De grootste winst ligt in veel bestaande stallen volgens de stalinrichter echter bij ventilatie. Goed ventileren is altijd belangrijk, maar zeker in de warmere perioden van het jaar. “Hittestress kost eerder melk dan veel veehouders denken. De eerste liters kun je in mei al kwijtraken. Drie liter minder melk per koe per dag betekent bij tweehonderd koeien 600 liter per dag. Houdt dat honderd dagen aan, dan gaat het om 60.000 liter. Bij 50 cent per kilo melk is dat 30.000 euro.”
Gevolgen voor vruchtbaarheid en diergezondheid, denk aan klauwproblemen, zijn door Oostra dan nog niet meegerekend. Hij adviseert vooral goed te kijken naar ruimtes voor de droge koeien, wachtruimte en de melkstal. Daar richt hittestress volgens hem ongemerkt veel schade aan.
Ventilatie moet lucht bij de koe brengen, niet alleen boven in de stal verplaatsen. Oostra kiest bij voorkeur voor grote, langzaam draaiende HVLS-ventilatoren. Die verplaatsen veel lucht bij een relatief laag energieverbruik en maken minder geluid dan veel kleine ventilatoren.
Elke stal is uniek, maar als vuistregel rekent hij voor ventilatiecapaciteit met circa honderd keer de stalinhoud per uur. Een stal van 10.000 kubieke meter vraagt dus ongeveer één miljoen kubieke meter luchtverplaatsing per uur. Grote ventilatoren beperken onderhoud en geluid. “Je wilt lucht bij de koe brengen zonder dat de stal verandert in een fabriekshal.” Luchtbeweging helpt bovendien vliegen weg te houden en ondersteunt de hygiëne rond box en uier. Dit damt bacteriegroei in, wat zich kan vertalen in een betere uiergezondheid.
Het begint bij de koe
Voor Oostra begint het ontwerp van de stal bij de koe. Niet het maximale aantal boxen of ruimte voor slimme opbergplekken moeten leidend zijn, maar het gedrag en de behoefte van het dier.
“Een koe moet vrij kunnen liggen en opstaan, vooruitkijken, grip hebben, ongestoord vreten en haar warmte kwijt kunnen. Dan volgen meer liguren, betere voerbenutting, gezondere klauwen en meer melk. Veel veehouders willen hard melken en proberen dat vooral via het voer te bereiken. Maar als de stal niet klopt, blaas je de koe als het ware op. De sterke dieren redden zich nog wel; de koeien daar net achter krijgen problemen.”
“Kijk hoe de koe wil liggen, opstaan, lopen, vreten en om zich heen kijken”, sluit Oostra af. “Als je dat goed organiseert, wordt het werk ook gemakkelijker.”
Tekst: Gerben Hofman Beeld: H.O. Oostra en Gerben Hofman
Themapagina's
DiergezondheidBemestingFokkerijMelkveebedrijfVeevoerWet en regelgeving
