Op 14 januari 2026 heeft de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State een uitspraak gedaan over intern salderen bij ruimtelijke plannen. Deze uitspraak volgt op eerdere rechtspraak uit 2024 over vergunningen, maar richt zich nu specifiek op bestemmingsplannen en omgevingsplannen. Dat is relevant voor agrarische ondernemers, omdat bedrijfsontwikkelingen vaak alleen mogelijk zijn als het omgevingsplan wordt aangepast. Denk aan uitbreiding, omschakeling, verplaatsing, ruimte-voor-ruimte of bedrijfsbeëindiging. Bij al deze trajecten speelt stikstof een rol.
Intern salderen betekent dat stikstofruimte die vrijkomt door het stoppen of wijzigen van een activiteit, op dezelfde locatie wordt gebruikt voor een nieuwe activiteit. De totale stikstofuitstoot neemt daarbij niet toe en neemt vaak zelfs af. Voor agrarische bedrijven speelt dit regelmatig; bijvoorbeeld bij het slopen van stallen, het wijzigen van bedrijfsvoering of het combineren van stoppen en ontwikkelen.
Wanneer raakt dit jouw bedrijf?
Deze uitspraak kan gevolgen hebben als:
- er een bestemmingsplanwijziging of omgevingsplanwijziging loopt of nodig is;
- je plannen hebt om je bedrijf te ontwikkelen, aan te passen of te beëindigen;
- er een ruimtelijke ontwikkeling in de directe omgeving van jouw bedrijf plaatsvindt.
In deze gevallen moet de gemeente beoordelen of jouw plan uitvoerbaar en haalbaar is. Als stikstof niet goed is onderbouwd, kan dat leiden tot vertraging of het afwijzen van het plan.
Wat is er veranderd met deze uitspraak?
Tot voor kort kon intern salderen bij ruimtelijke plannen vaak worden meegenomen in een relatief eenvoudige beoordeling. Daarmee kon worden aangetoond dat stikstof geen belemmering vormde voor het plan. De uitspraak van januari 2026 maakt duidelijk dat dit niet meer zomaar kan. Intern salderen mag niet langer vooraf worden verrekend in een snelle toets bij ruimtelijke plannen. Gemeenten moeten kritischer kijken of er daadwerkelijk voldoende stikstofruimte beschikbaar is. Dit betekent dat plannen zwaarder moeten worden onderbouwd en dat stikstof een belangrijker rol speelt in de ruimtelijke besluitvorming.
Is er sprake van een ruimtelijke ontwikkeling?
De Afdeling geeft aan wanneer sprake is van een ruimtelijke ontwikkeling. In de praktijk is dit al snel het geval. Bij een nieuwe functie, zoals woningen in het kader van ruimte-voor-ruimte, worden alle gevolgen van die nieuwe functie beoordeeld. Bij het verruimen of wijzigen van een bestaande agrarische functie, zoals het vergroten van een bouwvlak, worden zowel de ongebruikte bestaande mogelijkheden als de nieuwe mogelijkheden meegenomen. Eerst wordt dus bepaald wat beoordeeld moet worden. Daarna wordt gekeken hoeveel stikstofruimte nodig is en hoeveel ruimte er beschikbaar is.
De referentiesituatie als vertrekpunt
Een cruciaal onderdeel bij intern salderen is het vaststellen van de referentiesituatie. Dit is de situatie die feitelijk en planologisch legaal aanwezig was vóór de vaststelling van het plan. Niet alle activiteiten die ooit vergund zijn, tellen automatisch mee. Beëindigde activiteiten leveren alleen stikstofruimte op als aan strikte voorwaarden wordt voldaan. In de praktijk is dit vaak een gevoelig punt en bepalend voor de uitkomst. Dit betekent dat de referentiesituatie anders kan worden beoordeeld dan je op basis van jouw vergunningen verwacht. Het is daarom belangrijk om deze situatie vroegtijdig scherp in beeld te brengen.
Additionaliteit: een belangrijke drempel
Bij intern salderen speelt ook het vereiste van additionaliteit. Dit houdt in dat stikstofruimte alleen mag worden benut als deze niet nodig is voor het behoud of herstel van Natura 2000-gebieden. Voor natuurvergunningen is dit een zware bewijslast voor de provincie. Bij ruimtelijke plannen geldt een andere benadering. Gemeenten mogen niet zelf te bepalen wat nodig is voor natuurherstel, maar moeten wel nagaan of er signalen zijn dat de stikstofruimte nodig kan zijn voor natuurdoelen. Dit wordt de vergewisplicht genoemd. Een plan is daardoor niet direct onmogelijk, maar vraagt wel om een zorgvuldige en goed gemotiveerde onderbouwing.
Wat betekent dit in de praktijk?
Heb je te maken met een bestemmingsplanprocedure of omgevingsplan wijziging, of heb je plannen voor je bedrijf? Dan is het belangrijk om:
- vast te stellen of sprake is van een ruimtelijke ontwikkeling;
- inzicht te krijgen in je referentiesituatie;
- te weten hoeveel stikstofruimte jouw plan vraagt;
- tijdig strategische keuzes te maken.
Een goed uitgevoerd stikstofonderzoek is hiervoor de basis. Een goed onderbouwd plan voorkomt verrassingen en vergroot de kans op voortgang.
Bron: DLV Advies
