Sinds 1 juli 2026 hebben gemeenten, provincies en het Rijk meer tijd om een voorkeursrecht op grond te laten doorwerken. Via de Wet versterking regie volkshuisvesting zijn de termijnen in de vroege planfase verlengd van drie naar vijf jaar. Voor agrariërs en andere grondeigenaren in het buitengebied is dat belangrijke informatie. Wie wil verkopen, overdragen of een bedrijfsoverdracht voorbereidt, kan langer te maken krijgen met een overheid die als eerste aan tafel zit.
Tegelijk loopt er een bredere discussie: moet het voorkeursrecht ook kunnen gelden wanneer de grond agrarisch blijft, bijvoorbeeld voor extensivering of natuurinclusieve landbouw? Die uitbreiding is nog geen wet, maar wel een reële beleidsrichting. Samen maken die ontwikkelingen duidelijk: de overheid wil meer regie op de grondmarkt.
Wat is het voorkeursrecht precies?
Een voorkeursrecht geeft de overheid een eerste recht van koop. Wilt u uw onroerende zaak verkopen of op een andere manier vervreemden, dan moet u die eerst aanbieden aan de gemeente, provincie of het Rijk die het recht heeft gevestigd. U bent niet verplicht te verkopen. De overheid is ook niet verplicht te kopen. Maar u kunt niet zomaar aan een zelfgekozen koper leveren zolang het recht geldt.
Voor landbouwgrond is het instrument al langer relevant. Zodra een gemeente woningbouw, bedrijventerrein, natuur of een andere functie dan landbouw voorziet, kan een voorkeursrecht worden gevestigd. Juist rond dorpsuitbreidingen en woningbouwlocaties in het buitengebied komt dat steeds vaker voor.
Wat is er per 1 juli 2026 veranderd?
De kernwijziging zit in de geldingsduur. Voor voorkeursrechten die vanaf 1 juli 2026 voor het eerst worden gevestigd, geldt in de vroege planfase vijf jaar in plaats van drie. Dat geldt zowel bij een zelfstandig voorkeursrecht gekoppeld aan een omgevingsvisie of programma, als bij een voorkeursrecht met het oog op een omgevingsplan.
Concreet betekent dat het volgende. De voorlopige aanwijzing door een overheidsorgaan blijft drie maanden gelden, daarna moet men definitief besluiten. In de vroege fase (visie, programma of voornemen omgevingsplan) geldt dus een periode van vijf jaar in plaats van drie. Na vaststelling van het omgevingsplan geldt opnieuw vijf jaar, met een eenmalige verlenging die wordt ingekort als eerder in het traject al veel tijd is gebruikt. De maximale totale looptijd is dus tien jaar maar kan zelfs opgerekt worden tot circa zestien jaar. Het hervestigingsverbod blijft bestaan: na verval geldt nog steeds twee jaar wachttijd voordat op dezelfde grondslag opnieuw een voorkeursrecht kan worden gevestigd.
Gebruikt een gemeente beide vijfjaarstermijnen vóór het omgevingsplan volledig, dan blijft na vaststelling van dat plan nog maximaal zes jaar over. De wetgever wil zo ruimte geven voor strategisch grondbeleid, zonder het recht eindeloos te laten doorlopen.
Overgangsrecht: wanneer geldt het oude regime?
Voor voorkeursrechten die vóór 1 juli 2026 al waren gevestigd, blijft het oude recht gelden. Dat is belangrijk in de praktijk. Ligt er al langer een voorkeursrecht op uw perceel, dan mag u niet automatisch uitgaan van de nieuwe vijfjaarstermijnen. Controleer de vestigingsdatum, de grondslag en de inschrijving in de openbare registers. Juist daar ontstaan misverstanden tussen eigenaren en overheden.
Wat merkt u als eigenaar in de praktijk?
Een voorkeursrecht dwingt geen verkoop af. Wel verandert het de speelruimte. Een koper die snel wil doorpakken moet rekening houden met een overheid die een voorkeursrecht heeft. Dat kan een onderhandeling vertragen, een biedingsproces compliceren of een beoogde verkoop aan derden doorkruisen.
Er speelt nog iets anders. Rond dorpen en stadsranden stijgt de grondwaarde vaak juist door verwachtingen over woningbouw of functiewijziging. Een voorkeursrecht is bedoeld om ongewenste speculatie te remmen en publieke doelen betaalbaar te houden. Voor de eigenaar kan dat voelen als een rem op de vrije markt: de overheid bepaalt mee wie als eerste mag kopen terwijl het maar de vraag is of de prijs marktconform blijft.
Wie een bedrijfsoverdracht, erfpachtconstructie of verkoop bij inschrijving overweegt, doet er verstandig aan vroeg te checken of er een voorkeursrecht rust op het perceel. Dat voorkomt dat een deal in een late fase alsnog vastloopt.
De volgende stap: voorkeursrecht bij blijvend agrarische grond?
De langere termijnen zijn één kant van het verhaal. De andere is de vraag of het voorkeursrecht ook moet kunnen gelden wanneer de grond agrarisch blijft. Onder de huidige Omgevingswet kan de overheid het instrument inzetten bij een beoogde andere functie dan landbouw. Wil zij juist regie houden op grond die agrarisch blijft, bijvoorbeeld voor extensivering, natuurinclusieve landbouw of herverkaveling in gebiedsprocessen, dan ontbreekt die grondslag grotendeels. Het kabinet heeft eerder aangegeven die uitbreiding te verkennen. Ook is er onderzoek gedaan naar verbreding van het voorkeursrecht bij gelijkblijvende functie, onder meer voor agrarische gronden. Voorstanders zien er een middel in om de transitie van het landelijk gebied samenhangend te sturen. Critici vrezen juist minder keuzevrijheid voor boeren: niet meer zelf bepalen aan wie je verkoopt, ook als de grond agrarisch blijft. Die uitbreiding is nog geen vaststaand recht. Maar de richting is duidelijk. Waar overheden al langer regie zoeken via gebiedsprocessen, stoppersregelingen en ruimtelijke ordening, past een breder voorkeursrecht in hetzelfde patroon: meer publieke grip op wie grond krijgt, en voor welk doel.
Wat betekent dit voor de grondmarkt?
Drie gevolgen verdienen aandacht.
• Ten eerste kunnen gemeenten eerder en langer strategisch grondbeleid voeren. Voor woningbouwlocaties in of nabij het buitengebied betekent dat: minder ruimte voor snelle private doorverkoop voordat het publieke plan rond is.
• Ten tweede blijft de maximale looptijd begrensd. Het voorkeursrecht is geen eeuwigdurende claim. Wie met een langlopend recht te maken heeft, moet wel de fasering van visie, programma en omgevingsplan scherp volgen. Daar valt of staat de geldigheid mee. • Ten derde groeit de beleidsdiscussie over landbouwgrond als instrument. Niet alleen voor woningen of infrastructuur, maar ook voor de inrichting van het landelijk gebied zelf. Dat raakt bedrijfsopvolging, pacht, verkoop aan andere boeren en investeringen van beleggers.
Wat kunt u nu doen?
Controleer of op uw percelen c.q. uw bedrijf een voorkeursrecht is gevestigd en op welke grondslag. Beoordeel de vestigingsdatum: vóór of na 1 juli 2026 maakt verschil voor de toepasselijke termijnen. Overweegt u verkoop, bedrijfsoverdracht of een constructie met derden, schakel dan tijdig een rentmeester in. En volg lokale omgevingsvisies en woningbouwplannen: juist daar ontstaan nieuwe voorkeursrechten het eerst.
Meer regie van de overheid op grond is geen abstracte juridische wijziging. Het is een concrete verschuiving in wie als eerste mag meebeslissen over de toekomst van een hectare. Voor grondeigenaren begint goede voorbereiding bij weten welke rechten er al liggen, en welke er nog kunnen komen.
Benieuwd wat er speelt rond een specifiek perceel? Op LandEigenaar.nl vindt u per perceel de belangrijkste gegevens bij elkaar, zodat u goed voorbereid een beslissing neemt.
Bron: Paul en Joost Bakker
Beeld: beeldarchief Prosu BV
