“We willen zoveel mogelijk zelf benutten en dus zo weinig mogelijk verliezen”, zo vat melkveehouder Emiel Koskamp uit het Achterhoekse IJzerlo zijn visie op nutriëntenmanagement samen. Met een uitgekiende bemesting en vruchtwisseling en inzet van klaver en vlinderbloemigen benut het melkveebedrijf de eigen mineralen zo optimaal mogelijk en spaart de ondernemer kunstmest uit.
Op de Themamiddag over bemesting die de Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen samen met de Commissie Akkerbouw en Vollegrondsgroenten op 5 februari jongstleden organiseerde, vertelde Koskamp over de ontwikkelingen van het familiebedrijf. Ervaringen met het verbeteren van het residu N-90 en het verlagen van het stikstof bodemoverschot vanuit het project Waterwijs Boeren Gelderland stonden centraal in de presentatie.
Groeiend familiebedrijf
Emiel Koskamp stapte in 2017 thuis in de maatschap. Het bedrijf had destijds ongeveer 70 melkkoeien in een traditionele ligboxenstal met één melkrobot. Later werd een samenwerking in een CV aangegaan met het bedrijf van een oom en tante en groeide het bedrijf door naar 135 koeien op twee locaties met ieder een robot. Het aantal hectares groeide van 40 naar 68. Ook kwamen er nog extra hectares beschikbaar op basis van voer-mest-afspraken. Het bedrijf was van 2021 tot en met 2024 testbedrijf voor het CowToilet van Hanskamp.
Vorig jaar nam de maatschap op de thuislocatie een nieuwe vrijlevenstal met serredak in gebruik en zijn de melkkoeien naar één locatie gegaan. De 70 stuks jongvee lopen op de tweede locatie. Momenteel lopen de koeien in de vrijlevenstal op stro, waardoor er mooie organische mest wordt geproduceerd. In de zomer lopen ze op zand. Dan wordt de vaste mest verwijderd met een beddingcleaner. De urine wordt afgevoerd en opgeslagen met behulp van een drainagesysteem.
De percelen van het bedrijf liggen op droogtegevoelige zandgrond in een NV gebied met een NLV van 145. Het bedrijf doet aan beweiden met 190-200 weidedagen van zes uur per dag. Daarnaast voert Koskamp vers gras via zomerstalvoeren vanaf kruidenrijk grasland. Op de 17 hectare grote huiskavel wordt indien nodig beregend.
Nitraatverlies verminderen
Koskamp is sinds 2019 deelnemer aan het project Waterwijs Boeren in Gelderland. Dit is een initiatief waarbij agrariërs samenwerken met de provincie, het waterschap Rijn en IJssel en Vitens om de nitraatuitspoeling naar grond- en oppervlaktewater te verminderen. Het richt zich op bodemverbetering, efficiënter watergebruik en het verminderen van droogte. “We liggen tegen het waterwingebied aan. Maar we willen ook zoveel mogelijk nutriënten vasthouden en zelf benutten in plaats van verliezen”, motiveert Koskamp zijn deelname aan het project.
N-residu verlagen
Bij de aanvang in 2019 kwam aan het licht dat er nog wel wat winst te halen viel op het bedrijf. “Het N-residu was deels nog aan de hoge kant”, vertelt Koskamp. Op twee percelen met grondwatertrap VI lag het residu in 2019/2020 op 151 kilogram stikstof per hectare, terwijl de norm 117 kilogram was. Op percelen met grondwatertrap VIII werden waarden gemeten van 104-108 kilogram stikstof, tegenover een norm van 92 kilogram.” Daarbij waren er flinke bodemoverschotten: 163 kilogram stikstof in 2019 en 184 kilogram in 2020. Beide jaren waren bovendien droog.
Minder bemesten, anders denken
Koskamp, gedreven om de stikstofuitspoeling te verminderen, besloot het roer om te gooien. Dit begon met een aangepaste bemestingsstrategie. Eén van de belangrijkste maatregelen: geen drijfmest meer bij maïs op gescheurd grasland in het eerste jaar. “Gewoon geen drijfmest erop, alleen wat rijenbemesting met Physiostart. Ik zag geen opbrengstverschil met percelen waar wel 45 kuub drijfmest werd uitgereden.”
Ook werd de grondbewerking in de rotatie aangepast. Grasland dat mais moet worden, wordt eind februari/begin maart gefreesd en gespit, zonder doodspuiten en zonder ploegen. “Ploegen doen we al vijftien jaar niet meer.”
Daarnaast trok hij de drijfmestaanwending op grasland meer naar het voorjaar, om beter gebruik te maken van de groeikracht en het beschikbare vocht.
Omschakeling naar kruidenrijk grasland
Een tweede grote stap was de introductie van kruidenrijk grasland in 2020. Wat begon met twee hectare, groeide uit naar dertig hectare in 2025. En de ambitie is om in rotatie met maïs steeds meer percelen om te zetten.
Het kruidenrijk grasland kent een aangepaste bemestingsstrategie:
- In het voorjaar circa 20 kilogram stikstof uit kunstmest als startgift.
- 20 tot 25 kubieke meter drijfmest per perceel.
- Geen kunstmest na de eerste snede.
Dat vergde een mentale omschakeling. Koskamp: “Je moet gewoon minder kunstmest strooien. Dat is even een mindset waar je doorheen moet.” Hij lacht als hij vertelt hoe hij zijn vader, die normaal de kunstmest strooit, nog net op tijd wist te bellen toen die met een volle strooier richting een kruidenrijk perceel reed. “Ik had geluk dat hij opnam.”
De praktijkervaring overtuigde hem definitief. Tijdens zomerstalvoedering bleek de smakelijkheid groot. “Normaal met Engels raaigras laten koeien wel eens wat liggen als je het gras wat langer laat worden. Kruidenrijk gras kun je gerust wat langer laten worden en vers op stal voeren. Het was tussen de middag gewoon op. De bak was leeg.” Ook de melkproductie bleef op peil en het ureum daalde, dus het werd efficiënter.
De drogestofopbrengsten daalden niet. Het ruw eiwit in de graskuil ligt gemiddeld rond de 160-165 gram, passend bij een rantsoen met circa dertig procent maïs. “Als de opbrengst op peil blijft, waarom zou je het dan niet doen?”
Andere kunstmest, inzet van urine
Koskamp stapte over van KAS naar een ureumhoudende meststof (Novurea met zwavel). “Dit voor kans op minder verliezen en een betere benutting door de tragere werking.”
Dankzij het gebruik van het CowToilet kon hij ook urine uitrijden op grasland. In totaal werd met de urine jaarlijks circa 25 tot 30 kilogram stikstof per hectare uitgereden. “We zien eigenlijk geen verschil in resultaat.”
Compost en organische stof
Om het organische-stofgehalte te verbeteren, startte Koskamp dit jaar met het composteren van zandmest uit de serrestal en bermmaaisel. De compost wordt ingezet op bouwlandpercelen met lagere organische-stofgehalten. Koskamp realiseert zich dat compost vraagt om scherp bemestingsmanagement. Een hogere organische-stofaanvoer betekent ook dat je alert moet blijven op het stikstofleverend vermogen van de bodem.
Resultaat: dalend N-residue en bodemoverschot
De N-residumetingen laten door de jaren heen een dalende trend zien. Uitschieters kwamen voor in droge jaren. Koskamp: “Geen water is geen opbrengst, is hoge waardes.”. Maar gemiddeld is de lijn dalend.
Ook het bodemoverschot ontwikkelt zich positief door minder stikstofaanvoer, een gelijke afvoer via het gewas. Binnen de kringloopwijzer is bovendien een dalende CO₂-footprint zichtbaar en een lager ruw eiwitgehalte in het rantsoen.
Vakmanschap en enthousiasme
Koskamp kijkt tevreden terug. “De stappen die we gezet hebben, passen goed bij ons en bij wat we willen. Dan word je er ook enthousiast van. ”Zou hij iets anders doen? “Kruidenrijk en minder kunstmest is echt een leerproces. Daar moet je feeling bij krijgen.”
Voor de toekomst wil hij de rotatie met kruidenrijk grasland verder uitbreiden, mogelijk meer granen telen en mais oogsten als MKS. De ondernemer heeft er vertrouwen in dat hij zo nog meer uit zijn grond en uit zijn mest kan halen. Zijn belangrijkste boodschap aan collega’s is eenvoudig: “Doe wat je leuk vindt en waar je enthousiast van wordt. Dat is het belangrijkste.”
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: familie Koskamp
