Hoewel de totale afzet van gewasbeschermingsmiddelen in Nederland afneemt, blijkt het gebruik van PFAS-pesticiden de afgelopen jaren juist te stijgen. Dat blijkt uit een onderzoek van CLM, uitgevoerd in opdracht van zeven provincies en waterbedrijvenvereniging Vewin. Het onderzoek richtte zich op het gebruik van PFAS-pesticiden in verschillende teelten en provincies en op de mogelijke risico’s voor bodem en grondwater.
PFAS-pesticiden aangemerkt als Zeer Zorgwekkende Stoffen
Per- en polyfluoralkylstoffen (PFAS) zijn synthetische verbindingen die sinds de jaren ’90 ook in gewasbeschermingsmiddelen worden toegepast. Hoewel de ketens in PFAS-pesticiden relatief kort zijn en daarom niet onder het Europese PFAS-restrictievoorstel vallen, zijn ze sinds eind 2024 wel geclassificeerd als Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS).
In 2025 zijn er 25 PFAS-pesticiden toegelaten in Nederland, verdeeld over:
- 10 fungiciden
- 8 herbiciden
- 7 insecticiden
Deze werkzame stoffen zitten in 115 toegelaten middelen.
Sterke stijging van het gebruik in recente jaren
De afzet van PFAS-pesticiden steeg van gemiddeld 150.000 kg per jaar (2010–2020) naar ruim 250.000 kg in 2023. De grootste stijging is zichtbaar bij de fungiciden, die ook in volume het meest worden gebruikt.
Het gebruik is met name geconcentreerd in teelten zoals:
- aardappelen
- suikerbieten
- snijmaïs
- wintertarwe
- lelies en tulpen
Hoeveel PFAS-pesticiden in een provincie worden ingezet, hangt sterk af van het geteelde gewassenpakket.
Afbraakproducten blijven PFAS
PFAS-pesticiden breken in bodem en water langzaam af. Daarbij ontstaan metabolieten: afbraakproducten die vaak zelf óók PFAS-verbindingen zijn. Uit het onderzoek blijkt dat uit de 25 toegelaten PFAS-pesticiden minstens 134 metabolieten kunnen ontstaan — waarvan 75% zelf nog PFAS is. De meest bekende daarvan is trifluorazijnzuur (TFA).
Risico’s voor grondwater
Grondwatermetingen laten zien dat PFAS-pesticiden en hun metabolieten in meerdere provincies worden aangetroffen.
Belangrijkste bevindingen:
- In 2024 is slechts op 6 van de 25 PFAS-pesticiden gemonitord.
- 5 van deze 6 zijn in grondwater teruggevonden.
- Op meerdere meetpunten zijn concentraties boven de drinkwaternorm van 0,1 µg/l gemeten.
- Verhoogde waarden worden vooral gevonden in gebieden waar PFAS-pesticiden worden toegepast.
- TFA wordt in alle provincies op veel meetpunten aangetroffen.
Deze gegevens sluiten aan bij vergelijkbare bevindingen in Denemarken, Duitsland en de provincie Utrecht.
De onderzoekers concluderen dat sprake is van ongewenste verspreiding van PFAS-pesticiden richting grondwater, dat in veel regio’s een belangrijke bron is voor drinkwaterwinning.
Meer inzicht en maatregelen noodzakelijk
Volgens CLM is de kennis over PFAS-pesticiden nog beperkt. Zowel monitoring in grondwater als metingen in bodems zijn onvolledig. De voorlopige data bevestigen echter dat de risico’s reëel zijn.
Daarom adviseren de onderzoekers dat provincies en Vewin dit onderwerp nadrukkelijk op de agenda zetten bij:
- het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid & Natuur (LVVN),
- het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W),
- het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen (Ctgb).
Daarnaast kunnen rijk en provincies meer doen om grondwater als drinkwaterbron te beschermen, bijvoorbeeld via strengere monitoring en versneld onderzoek naar alternatieven.
Bron: CLM
