Het stikstofbodemoverschot en het stikstofresidu kunnen melkveehouders helpen om stikstofverliezen naar het grond- en oppervlaktewater te beperken. Volgens Koeien & Kansen vullen beide indicatoren elkaar goed aan. Waar het N-bodemoverschot inzicht geeft in de stikstofbalans van het bedrijf, laat het stikstofresidu zien op welke percelen een verhoogd risico op uitspoeling bestaat.
Binnen Koeien & Kansen wordt het N-bodemoverschot al sinds de start van het project in 1998 gebruikt als indicator om te sturen op waterkwaliteit. Bij de ontwikkeling van proefbedrijf De Marke in 1992 werd deze indicator eveneens toegepast. De afgelopen jaren is er daarnaast steeds meer aandacht gekomen voor het stikstofresidu (NR): de hoeveelheid minerale stikstof die na het groeiseizoen in de bodem achterblijft.
Volgens Koeien & Kansen sluiten beide indicatoren aan bij twee strategieën om stikstofverliezen te beperken. Enerzijds gaat het om het voorkomen van een te grote stikstofaanvoer binnen het bedrijf. Anderzijds is het belangrijk om specifieke plekken waar stikstof verloren kan gaan, op te sporen en aan te pakken.
Verschil tussen N-bodemoverschot en stikstofresidu
Het N-bodemoverschot is het verschil tussen de jaarlijkse aanvoer van stikstof naar het land, voornamelijk via bemesting, en de afvoer van stikstof via de gewassen. Hierbij wordt zowel minerale als organische stikstof meegenomen.
Een deel van het stikstofoverschot kan als organische stikstof in de bodem worden vastgelegd en later alsnog beschikbaar komen voor het gewas. Daardoor bestaat er geen rechtstreeks verband tussen het N-bodemoverschot en de nitraatconcentratie in het grondwater. Ook omgevingsfactoren spelen hierbij een rol.
Het N-bodemoverschot wordt berekend met de KringloopWijzer. De uitkomst is een gemiddelde voor het volledige bedrijfsareaal, waarbij hooguit onderscheid wordt gemaakt tussen grasland en maisland.
Het stikstofresidu geeft daarentegen inzicht op perceelsniveau. Hierbij wordt tussen half oktober en december de hoeveelheid minerale stikstof, bestaande uit nitraat en ammonium, gemeten in de bodemlaag van 0 tot 90 centimeter op minerale gronden.
Deze meting geeft een indicatie van het risico op nitraatuitspoeling naar het grondwater. Ook bij het stikstofresidu bestaat echter geen rechtstreeks verband met de nitraatconcentratie in het grondwater. Volgens Koeien & Kansen kunnen uitgebreidere en beter opgezette meetcampagnes helpen om dit verband duidelijker in beeld te brengen.
Anders dan het N-bodemoverschot wordt het stikstofresidu niet berekend met de KringloopWijzer. Hiervoor zijn jaarlijks bodemmonsters nodig. Om een goed beeld van het hele bedrijf te krijgen, moeten alle percelen worden bemonsterd.
Risicopercelen opsporen
Wanneer jaarlijks meer stikstof wordt aangevoerd dan de gewassen opnemen, kan de hoeveelheid stikstof in de bodem geleidelijk toenemen. Daarmee groeit ook het risico op uitspoeling. Het beperken van het N-bodemoverschot is daarom een belangrijke maatregel om stikstofverliezen tegen te gaan.
Toch kunnen ook bedrijven met een relatief laag N-bodemoverschot te maken krijgen met plekken waar stikstof verloren gaat.
Koeien & Kansen noemt onder meer greppels die rechtstreeks afwateren op oppervlaktewater, zwarte braak, slecht ontwikkelde vanggewassen, intensief beweide percelen en maisteelt na grasland als mogelijke risicoplekken.
Omdat het stikstofresidu per perceel wordt bepaald, kan deze meting helpen om dergelijke plekken op te sporen. Daarnaast kunnen melkveehouders de resultaten gebruiken om te beoordelen of genomen maatregelen daadwerkelijk effect hebben.
Meer ruimte voor bedrijfsspecifieke maatregelen
Een voordeel van beide indicatoren is volgens Koeien & Kansen dat ze reageren op alle maatregelen die daadwerkelijk bijdragen aan het verminderen van het N-bodemoverschot of het stikstofresidu.
Melkveehouders hoeven daardoor niet te wachten totdat een maatregel officieel is opgenomen in landelijke rekenmodellen. Ook bedrijfsspecifieke maatregelen die nog niet in dergelijke systemen zijn verwerkt, kunnen worden toegepast.
Het effect van deze maatregelen kan vervolgens zichtbaar worden in de ontwikkeling van het N-bodemoverschot en het stikstofresidu.
Meer praktijkervaring nodig
Hoewel het N-bodemoverschot al jarenlang wordt gebruikt binnen de melkveehouderij, is er nog relatief weinig ervaring met het sturen op stikstofresidu.
Volgens Koeien & Kansen is daarom meer praktijkervaring nodig om te leren hoe melkveehouders deze indicator effectief kunnen inzetten.
De combinatie van beide indicatoren biedt mogelijkheden om zowel de totale stikstofbalans van het bedrijf als de risico’s op afzonderlijke percelen beter in beeld te brengen. Daarmee kunnen melkveehouders gerichter werken aan het beperken van stikstofverliezen naar het grond- en oppervlaktewater.
Bron: Koeien & Kansen




